23/12/2012 là một ngày trọng đại với hàng ngàn, hàng vạn người dân huyện Mường La, tỉnh Sơn La nói riêng và đồng bào Tây Bắc nói chung: Khánh thành nhà máy thủy điện lớn nhất Đông Nam Á sau 7 năm khẩn trương xây dựng. Điều mà có lẽ, người dân Mường La hàng bao thế hệ cũng không thể ngờ tới là sẽ có một ngày thuần phục được dòng sông Đà hung dữ, “bắt” con sông hung hãn ấy làm giàu cho đất nước…
Từ trung tâm hành chính Sơn La đi vào Nhà máy thủy điện, biển hiệu đặt ngay đầu ngã ba thành phố chỉ dẫn 41,5 km, chúng tôi mất chưa đầy một giờ đồng hồ để vượt qua con đường trải nhựa kiên cố, chạy thẳng một mạch, vượt qua vài cây cầu bắc ngang sông Đà ở mạn hạ du. Hai bên đường, nhà cửa san sát. Những khu chợ tấp nập với đủ loại nông phẩm của người dân bản địa, nhộn nhịp kẻ bán người mua. Đường đi đến đâu, nhà cửa mọc lên tới đó, người người nô nức tìm về an cư lập nghiệp, đẩy cái hoang vu của rừng núi lùi về dĩ vãng. Những địa danh Chiềng Hoa, Tạ Bú, Chiềng Công, Nậm Chiến… lần lượt bị bỏ lại phía sau…
Phía sau những con số
Nhà máy Thủy điện được đặt ở trung tâm Mường La, cách thị tứ Ít Ong vài km. Nó được chọn ở vị trí thung lũng có độ cao trung bình 500 – 700 m, bao xung quanh là những dãy núi cao ở phía Bắc và Đông Bắc. Cái lợi nhãn tiền mà người dân bản địa được hưởng, ấy là sự thuận lợi về đường sá giao thông, cơ sở hạ tầng được nâng cấp. Khi mối lo ngại về quãng đường trung chuyển không còn, giao lưu thương mại sẽ bắt đầu nảy nở. Xã Ít Ong chuyển thành thị tứ - trung tâm hành chính của huyện lị Mường La.
Khi tôi bắt đầu tiếp cận với các cán bộ Ban quản lý dự án (BQLDA) nhà máy Thủy điện Sơn La, đồng chí Chánh văn phòng BQLDA nói rằng: Đây là sản phẩm của ý chí, quyết tâm, sáng tạo của cả tập thể trong thời gian dài, và là một trong những dự án trọng điểm được cả nước kỳ vọng. Hơn hết, nó là sự khẳng định chân thực nhất, chúng ta hoàn toàn làm chủ được các công nghệ hiện đại…
Buổi chiều trước khi vào nhà máy, anh Nguyễn Hồng Hà - Trưởng BQLDA thủy điện Sơn La đã ngồi “thống kê nhanh” để tôi có cái nhìn tổng quan ban đầu về đại công trình Thủy điện Sơn La: dự án cán đích trước 3 năm, hoàn toàn do kỹ sư và công nhân VN thiết kế và thi công, chuyên gia nước ngoài chỉ đóng vai trò giám sát. Có tới 13 nhà thầu thành viên do TCty Sông Đà làm tổng thầu tham gia thi công dự án; EVN là chủ đầu tư. Trên công trường, thời kỳ cao điểm có hơn 10.000 công nhân thường xuyên làm việc; hơn 16,6 triệu mét khối đất đá được đào xúc; hơn 20 triệu mét khối đất đá được vận chuyển; đầm hàng triệu mét khối đất nền, đổ gần 6 triệu mét khối bêtông; lắp đặt 115.000 tấn thiết bị… Toàn những con số có đơn vị “triệu” đính kèm, khiến tôi không khỏi ngỡ ngàng.
Còn theo số liệu công bố tại lễ khánh thành thì công suất của nhà máy 2.400 MW với 6 tổ máy cung ứng sản lượng điện bình quân hàng năm trên 10 tỉ kWh. Dung tích toàn bộ hồ chứa của Thủy điện Sơn La lên tới hơn 9 tỉ m3 và 4 tỉ m3 dung tích phục vụ chống lũ cho hạ du... Nếu như tổng mức đầu tư dự án Thủy điện Sơn La là hơn 60.000 tỉ đồng thì chỉ tính riêng 3 năm công trình này về đích trước tiến độ cũng đem lại trị giá khoảng 45.000 tỉ đồng.
Danh sách thống kê về những lợi ích, quy mô của nhà máy rất dài. Nhưng nếu nói ngắn gọn thì đằng sau sự vĩ đại, những con số “khổng lồ ấy”, chính là trí tuệ, mồ hôi, thậm chí là xương máu của bao người. Và điều làm chúng tôi xúc động chính là Đài tưởng niệm được xây dựng trên đỉnh đồi gần với thân đập của nhà máy để tri ân công sức, mồ hôi, nước mắt của những người tham gia lao động trên công trường thủy điện Sơn La.
Thủy điện về, thêm nghề mới
Đối với nhiều đồng bào vùng Tây Bắc, những con số quá lớn, những lợi ích đối với nền kinh tế khi đưa Nhà máy thủy điện Sơn La đi vào hoạt động có thể vẫn chỉ là những khái niệm mơ hồ nhưng lợi ích nhãn tiền thì họ đã nhìn thấy, đã thụ hưởng.
Ngày 22/12/2012, TCty Điện lực miền Bắc (EVN NPC) đã tổ chức lễ đóng điện công trình đường dây và trạm biến áp cung ứng điện lưới quốc gia cho nhân dân bản Bướt, xã Tân Xuân, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La. Đây là công trình đầu tiên thuộc dự án cung ứng điện lưới cho các hộ dân chưa có điện tỉnh Sơn La được hoàn thành.
Theo dự kiến, trước Tết Nguyên đán Quý Tỵ, Cty Điện lực Sơn La sẽ tiếp tục đóng điện cho 75 bản với 3.000 hộ dân được cấp điện. Năm 2015, kết thúc dự án, sẽ có 557 bản với hơn 3 vạn hộ dân đồng bào các dân tộc tỉnh Sơn La được sử dụng điện lưới quốc gia.
Trước khi hồ thủy điện Sơn La được tích nước, toàn bộ dân cư vùng ngập nước của lòng hồ thuần túy gắn liền với nghề rừng, canh tác nương rẫy… Khi hồ chứa được hình thành, một vệt dân cư các xã ven hồ đã chuyển đổi ngành nghề, trong đó, ngoài khai thác thủy sản tự nhiên, mô hình nuôi cá tầm làm kinh tế lần đầu tiên được triển khai tại Tây Bắc. Bốn hợp tác xã đánh bắt, nuôi trồng thủy sản nước ngọt đã hình thành ở huyện Quỳnh Nhai, gồm các xã Mường Giàng, Chiềng Ơn…
| Đằng sau sự vĩ đại, Thủy điện Sơn La, chính là trí tuệ, mô hôi, thậm chí là xương máu của bao người. |
Ông Hoàng Trọng Nam - GĐ Nhà máy Thủy điện Sơn La nói rằng: “Giá trị hồ chứa nước Thủy điện Sơn La không chỉ phục vụ riêng mục đích của công trình, nó còn có ý nghĩa quan trọng đối với Nhà máy Thủy điện Hòa Bình ở bậc thang phía dưới. Lượng nước ổn định của hồ chứa thủy điện Sơn La sẽ giúp Thủy điện Hòa Bình không lo chuyện thiếu nước về mùa khô, giúp thủy điện Hòa Bình sản xuất thêm gần 1 triệu kWh/năm.
Hiện tại, Trường Đại học Tây Bắc đang kết hợp với Hiệp hội Nghề cá VN (VASEP) xây dựng đề án nuôi cá tầm tại hồ chứa nước thủy điện Sơn La, biến vùng lòng hồ trở thành trung tâm nuôi cá tầm lớn nhất VN. Trước đó, tại thị trấn Phiêng Lanh (huyện Quỳnh Nhai), một vài cơ sở tư nhân đã đầu tư nuôi cá tầm, đang thu nguồn lợi kinh tế lớn từ việc khai thác lòng hồ.
Trong niềm vui chung của hàng triệu người dân Tây Bắc, dòng điện thắp sáng cho Tổ quốc không chỉ có ý nghĩa quan trọng về mặt kinh tế - xã hội, nó còn có ý nghĩa lớn lao, để khẳng định vị thế của chúng ta hoàn toàn làm chủ được công nghệ, làm chủ được tự nhiên, để dòng sông Đà hung hãn làm giàu cho chính mảnh đất mà nó chảy qua…
