Cái giá của sự mất cân bằng: Khi nguồn phát đi trước, lưới điện hụt hơi

Thành công trong việc phát triển nguồn năng lượng tái tạo (NLTT) là không thể phủ nhận. Theo Reuters, tỷ trọng NLTT tại EU đã tăng vọt từ 34% (2019) lên 47% (2024). Tuy nhiên, thành công này đang bộc lộ một điểm yếu chí mạng: sự tụt hậu của hạ tầng lưới điện. Những đường dây và trạm biến áp, vốn được thiết kế cho nguồn điện truyền thống ổn định, nay phải gồng gánh một nguồn năng lượng biến thiên, khó lường và phân tán.

Sự mất cân bằng này bắt nguồn từ ba nguyên nhân chính:

1. Lưới cũ cho nguồn mới: Hàng chục tỷ đô la đã được đổ vào các trang trại điện gió, điện mặt trời, nhưng đầu tư cho lưới điện chỉ "nhỏ giọt". Tại châu Âu, gần một nửa hệ thống lưới sẽ quá 40 năm tuổi vào năm 2030. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo, tỷ lệ đầu tư vào lưới so với nguồn phát đã giảm từ 60 cent xuống chưa đầy 40 cent cho mỗi đô la đầu tư vào phát điện. Đây là một công thức cho sự quá tải và mất an toàn.
2. Công nghệ chưa theo kịp: Vận hành một hệ thống có tỷ lệ NLTT cao đòi hỏi các công nghệ điều khiển và lưu trữ hiện đại. Tuy nhiên, việc triển khai các bộ biến tần thông minh (smart inverters), hệ thống lưu trữ năng lượng quy mô lớn (BESS) và các giải pháp đảm bảo quán tính hệ thống vẫn còn quá chậm, chưa tương xứng với tốc độ phát triển nguồn.
3. Thiếu chính sách dài hạn: Sự thiếu vắng các cam kết rõ ràng và cơ chế hỗ trợ bền vững từ chính phủ đã khiến nhiều dự án NLTT quy mô lớn vấp phải rào cản kinh tế, làm nản lòng các nhà đầu tư.

Những bài học xương máu từ châu Âu

Hai sự kiện gần đây tại châu Âu là lời cảnh báo đắt giá nhất về hậu quả của sự mất cân bằng này.

Thứ nhất, sự cố mất điện diện rộng tại Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha vào tháng 4/2025 đã phơi bày điểm yếu về kỹ thuật. Vấn đề không nằm ở bản thân nguồn điện mặt trời, mà ở việc lưới điện thiếu "quán tính" để tự ổn định khi có biến động lớn. Nếu không có các giải pháp công nghệ thay thế, lưới điện sẽ ngày càng mong manh.

Thứ hai, việc gã khổng lồ Ørsted hủy dự án điện gió ngoài khơi Hornsea 4 và chính phủ Hà Lan phải hoãn đấu thầu các dự án tỷ đô cho thấy một thực tế kinh tế phũ phàng: không có con đường nào "giá rẻ" để chuyển đổi năng lượng. Nếu thiếu chính sách hỗ trợ mạnh mẽ và đầu tư tương xứng vào hạ tầng, các dự án "xanh" quy mô lớn sẽ không thể thành hiện thực.

Thực tế miền Nam: Số liệu biết nói về nghẽn lưới và cắt giảm NLTT

Không chỉ dừng ở những cảnh báo lý thuyết, các số liệu thực tế tại miền Nam Việt Nam đã cho thấy quy mô và mức độ nghiêm trọng của vấn đề “nghẽn lưới”, cắt giảm năng lượng tái tạo:

• Tỷ trọng NLTT tăng nhanh: Đến cuối năm 2020, tổng công suất điện mặt trời và điện gió ở miền Nam lần lượt đạt khoảng 3.500 MW điện mặt trời và gần 300 MW điện gió. Riêng 6 tháng đầu năm 2021, năng lượng tái tạo phi thủy điện đã chiếm tới 15,7% tổng tiêu thụ điện tại khu vực EVNSPC quản lý (Bản tin EVN 2021; Energy Transition Partnership 2023).
• Cắt giảm sản lượng đáng kể: Do lưới truyền tải quá tải, trong năm 2020, miền Nam và Trung Bộ đã buộc phải cắt giảm khoảng 364 triệu kWh điện mặt trời. Sang năm 2021, mức cắt giảm nguồn NLTT còn có lúc lên tới 1,7 tỷ kWh, với công suất bị giới hạn trong những tháng cao điểm lên đến 7.500 MW (Energy Transition Partnership 2023; SGGP Online 2021).
• Số dự án bị nghẽn lưới, lãng phí lớn: Nhiều nhà máy điện mặt trời, điện gió đã đầu tư nhưng không thể phát hết công suất, gây lãng phí nguồn lực, ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư và làm gia tăng áp lực vận hành cho hệ thống điện truyền thống.

Những số liệu này là minh chứng rõ ràng: Nếu không có các giải pháp đột phá về nâng cấp, hiện đại hóa lưới điện và tích hợp công nghệ lưu trữ, tình trạng "điện tái tạo rẻ – hạ tầng giá đắt" sẽ còn kéo dài, thậm chí có thể làm chậm lại quá trình chuyển đổi năng lượng xanh của Việt Nam.

Ý nghĩa và hành động cấp bách cho Việt Nam và EVNSPC

Miền Nam Việt Nam, với vai trò là trung tâm kinh tế và là vùng có tốc độ phát triển NLTT nhanh nhất cả nước, đang đối mặt với những nguy cơ tương tự. Tình trạng "nghẽn lưới" hay phải cắt giảm sản lượng NLTT ngay trong mùa cao điểm không còn là dự báo mà đã trở thành hiện thực.

Từ những bài học quốc tế, đã đến lúc chúng ta cần một sự thay đổi trong tư duy và hành động:

• Ưu tiên chiến lược cho hiện đại hóa lưới điện: Đầu tư cho lưới điện không thể chỉ là các dự án mở rộng đường dây, xây thêm trạm biến áp. Ưu tiên hàng đầu phải là cuộc "đại phẫu" toàn diện, tập trung vào các công nghệ của tương lai: lưới điện số, đo đếm thông minh, hệ thống điều khiển tự động, và đặc biệt là tích hợp các giải pháp lưu trữ năng lượng (BESS) để tăng tính linh hoạt.
• Xây dựng cơ chế chính sách bền vững: Ngành điện cần phối hợp chặt chẽ với các cơ quan quản lý nhà nước để xây dựng một khung chính sách ổn định, dài hạn. Cần có cơ chế giá điện hấp dẫn và lộ trình rõ ràng cho các dịch vụ phụ trợ, lưu trữ năng lượng để tạo niềm tin và thu hút vốn đầu tư tư nhân vào hạ tầng lưới.
• Nâng cao năng lực vận hành và điều độ: Con người là yếu tố then chốt. Cần đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật số, có khả năng làm chủ các công nghệ lưới điện thông minh (Smart Grid), phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) để tối ưu hóa vận hành hệ thống.

Thay đổi tư duy để đi đến đích

Cuộc chuyển dịch năng lượng xanh không thể thành công nếu chỉ tập trung vào "săn nguồn giá rẻ". Thực tế đã chứng minh, điện tái tạo càng rẻ, chi phí để xây dựng một hạ tầng đủ thông minh và mạnh mẽ để hấp thụ nó càng phải tăng cao.

Việt Nam và đặc biệt là EVNSPC đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Để hiện thực hóa mục tiêu Net Zero và đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, tư duy chiến lược cần chuyển hướng từ "phát triển nguồn" sang "phát triển hệ thống". Chỉ khi chủ động đầu tư đúng mức vào lưới điện, có tầm nhìn dài hạn và phối hợp hiệu quả các bên liên quan, chúng ta mới thực sự đi đến đích cuối cùng: một hệ thống năng lượng "rẻ, sạch, và ổn định" cho toàn xã hội

(Nguồn: https://www.reuters.com/business/energy/path-cheap-power-will-be-very-expensive-2025-06-09/)

./.