Nhà máy Thủy điện Ankroet không chỉ là công trình cung cấp điện mà còn là một chứng nhân lịch sử, một di sản kiến trúc và kỹ thuật độc đáo. Được khởi công xây dựng vào năm 1942 và hoàn thành, đưa vào vận hành phát điện lần đầu tiên vào năm 1945, Ankroet vinh dự được Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam công nhận là nhà máy thủy điện đầu tiên tại Việt Nam vào năm 2004, và thậm chí còn được xác nhận là nhà máy thủy điện đầu tiên của Đông Dương.
Mục tiêu ban đầu khi người Pháp khởi công Nhà máy Thủy điện Ankroet là để cung cấp điện cho các khu biệt thự nghỉ dưỡng của Pháp tại Đà Lạt, với tham vọng biến thành phố này thành thủ phủ của Đông Dương. Công trình này được thi công trong điều kiện vô cùng khó khăn, chủ yếu dựa vào sức người và công cụ hỗ trợ thô sơ. Hàng ngàn công nhân từ mọi miền đất nước cùng các chuyên gia đã làm việc không mệt mỏi, đối mặt với công việc nặng nhọc, hoàn toàn mới lạ, cùng với đói rét và bệnh tật trong điều kiện thiếu thuốc men, khiến không ít người đã ngã bệnh và qua đời trước ngày nhà máy hoàn thành.
Dù vậy, công trình vẫn sừng sững, mang trong mình những nét kiến trúc đặc trưng của Pháp: được xây dựng bằng đá chẻ vững chắc và mái ngói chữ A, trông như một căn biệt thự cổ kính hay một ngôi biệt thự nghỉ dưỡng giữa rừng thông chứ không mang dáng dấp của một công xưởng.
Ông Đinh Viết Hòa, Nguyên Quản đốc phân xưởng Nhà máy thủy điện Ankroet, khẳng định rằng công trình được người Pháp xây dựng với kết cấu bê tông và tường đá chẻ vững chắc. Ông chia sẻ thêm: “Nhà máy mang nét cổ kính với mái ngói chữ A. Hiện nay, nhà máy giống như căn biệt thự cổ nằm giữa rừng thông”. Đây là một trong những giá trị cốt lõi, tạo nên sự hài hòa đặc biệt của Ankroet với thiên nhiên Lâm Viên.
Nhà máy còn sở hữu những đặc điểm kỹ thuật ấn tượng cho thời bấy giờ, bao gồm hệ thống đường hầm xuyên núi dài hơn 500m và hai hồ chứa nước nhỏ giúp giữ cột nước rất ổn định, đảm bảo công suất phát điện khá ổn định. Đập tràn của hồ thủy điện, cũng được xây dựng bằng đá chẻ, có chiều dài 97m và cao 10m, là một trong những điểm nhấn kiến trúc của công trình. Hồ chứa nước ban đầu có dung tích khoảng 1,3 triệu m3, sau này được nâng cấp lên 20 triệu m3.
Ban đầu, Nhà máy Thủy điện Ankroet được thiết kế với hai tổ máy phát điện, công suất ban đầu 2 x 300 KW (tổng 600KW), sử dụng tuabin do Mỹ sản xuất. Đến năm 1964, nhà máy được mở rộng, lắp thêm tổ máy, nâng công suất thành 3100 KW. Một số nguồn cũng ghi nhận việc nâng công suất lên 3100 KW vào năm 1960 để phục vụ cho việc xây dựng thủy điện Đa Nhim. Sau quá trình cải tạo, đến nay, khả năng phát điện của nhà máy đã ổn định và đạt tổng công suất 4400 KW.
Vào năm 2004, hai tổ máy phát điện đời đầu đã được thay thế bằng các cỗ máy hiện đại hơn, nhưng chúng không bị lãng quên. Những hiện vật tư liệu quý này, bao gồm thiết bị tuabin bánh xe công tác, vẫn được đặt trang trọng trong khuôn viên nhà máy Ankroet và một số được trưng bày tại phòng truyền thống của Tập đoàn Điện lực Việt Nam, minh chứng cho chặng đường hình thành và phát triển của nhà máy.
Mặc dù trải qua gần 80 năm hoạt động, Nhà máy Thủy điện Ankroet đã hoàn thành sứ mệnh sản xuất điện quan trọng của mình. Theo ông Đinh Viết Hòa, nguyên quản đốc Nhà máy thủy điện Suối vàng thì sản lượng điện của Nhà máy Thủy điện Ankroet không nhiều nhưng công trình này lại mang giá trị lịch sử và di sản vô cùng to lớn. Công trình này được xem là một địa danh lâu đời nhất của ngành điện Việt Nam.
Ngày nay, Nhà máy Thủy điện Ankroet đang thực hiện một sứ mệnh hoàn toàn mới: trở thành một "đại sứ du lịch". Với nét đặc trưng về kiến trúc cổ kính hài hòa giữa rừng thông, Ankroet đã trở thành điểm đến khám phá hấp dẫn cho nhiều du khách trong và ngoài nước.
Anh Nguyễn Lê Nam, một du khách đến từ TPHCM, chia sẻ rằng anh biết đến nhà máy Ankroet qua các kênh thông tin và quyết định khám phá khi đến Đà Lạt. Anh thổ lộ: “Giữa rừng thông, nhà máy nổi lên với mái ngói đỏ, rất lãng mạn. Khi đến gần, tôi được tận mắt ngắm nhìn toàn bộ kiến trúc công trình, được thấy những thiết bị máy phát điện của 80 năm về trước trưng bày ở khuôn viên nhà máy. Đối với tôi, đây là hành trình trải nghiệm đầy lý thú”.
Ông Trần Ngọc Vĩnh Phúc, Quản đốc phân xưởng Nhà máy thủy điện Ankroet, khẳng định Ankroet là nhà máy thủy điện lâu đời nhất Việt Nam và được nhiều người biết đến. Ông cũng nhấn mạnh rằng qua nhiều thế hệ, nhà máy vẫn được giữ gìn, vận hành an toàn, hiệu quả. Những người công nhân làm việc tại nhà máy, qua nhiều thế hệ, vẫn luôn gìn giữ nét truyền thống, quan tâm duy trì môi trường và công trình luôn sạch sẽ, an toàn.
Nhà máy Thủy điện Ankroet, với 80 năm dòng chảy bền bỉ, không chỉ là biểu tượng của kỹ thuật và kiến trúc thuộc địa mà còn là một phần hồn của cao nguyên Lâm Viên, góp phần tô điểm vẻ đẹp đặc trưng và thu hút du khách đến với Lâm Đồng. Tên gọi “Suối Vàng” không chỉ để miêu tả dòng nước óng ánh nơi đại ngàn Lâm Đồng. Đó còn là biểu tượng cho giá trị vĩnh cửu của những con người âm thầm làm nên ánh sáng, giữa muôn trùng thử thách thời cuộc. Suốt 80 năm qua, dòng chảy ấy không ngừng nghỉ và hôm nay, vẫn tiếp tục luân chuyển – không chỉ qua ống dẫn, mà qua từng ký ức, từng bàn tay đang gìn giữ. Một dòng điện không bao giờ tắt – vì được tiếp sức bởi niềm tin, lòng trung thành và khát vọng phát triển./.
