Chuỗi giá trị cung ứng của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) gồm 4 khâu chính: “Phát điện (sản xuất)- Truyền tải - Phân phối - Dịch vụ khách hàng”. Mô hình trên phù hợp, nhưng chưa thể hiện một lớp hạ tầng số chạy xuyên suốt bên dưới tất cả, kết nối mọi thứ lại với nhau. Đó là hạ tầng Công nghệ thông tin (CNTT), lớp nền số mà khi vận hành hoàn hảo, không ai nghĩ đến, nhưng nếu gián đoạn dù chỉ vài phút, cả hệ thống lập tức bất ổn.
Cứ mỗi giây, hàng triệu dòng dữ liệu đang chạy qua những đường cáp quang vô hình mang theo trạng thái của từng trạm biến áp, từng công tơ điện tử, từng lệnh điều độ trên lưới điện trải dài các tỉnh/thành từ Lâm Đồng đến Cà Mau. Không ai trong chúng ta thấy và nhận ra dòng chảy dữ liệu đó, đó chính xác là dấu hiệu của một hệ thống đang vận hành ổn định và là lí do của nhận định“Một lưới điện thông minh mà không có nền tảng số an toàn cũng như ngôi nhà xây trên cát”.
Thật vậy, khi kỹ sư điều độ nhìn vào màn hình Hệ thống giám sát và thu thập dữ liệu để ra lệnh cân bằng tải giữa các nguồn phát, thứ họ nhìn thấy không phải lưới điện thật mà là dữ liệu được thu thập, xử lý và truyền về qua hạ tầng CNTT. Nếu hạ tầng đó chậm một giây, lệnh điều độ có thể sai một nhịp. Nếu dữ liệu bị xâm phạm, toàn bộ bức tranh vận hành trở nên mờ ảo. Và khi đó, hậu quả không dừng lại ở màn hình máy tính mà chạm thẳng đến ánh đèn của từng khu dân cư, từng bệnh viện, từng dây chuyền sản xuất đang cần điện để tồn tại.
Điều phân biệt lĩnh vực CNTT trong EVN với mọi ngành CNTT khác là yêu cầu giao thoa bắt buộc giữa hai thế giới hoàn toàn khác nhau: thế giới công nghệ (IT) với ngôn ngữ của server, firewall, mã hóa… và thế giới vận hành lưới điện (OT) với ngôn ngữ của Rơle bảo vệ, SCADA, hành lang an toàn điện, độ trễ tín hiệu…. Kỹ sư CNTT ngành điện phải thuần thục cả hai, bởi sai sót trong thế giới số có thể gây hệ quả tức thì trong thế giới vật lý. Đây chính là lý do nhân lực lĩnh vực này khó đào tạo, khó thay thế và xứng đáng được nhìn nhận đúng tầm.
Áp lực lớn nhất của lĩnh vực CNTT ngành điện không đến từ những sự cố rõ ràng mà từ yêu cầu tuyệt đối“không được phép để sự cố xảy ra”. Không giống các ngành khác, hạ tầng CNTT phục vụ điều độ lưới điện phải vận hành 24/7/365 mà không có cửa sổ thời gian để dừng. Mọi cập nhật, nâng cấp, thay thế thiết bị đều phải thực hiện khi hệ thống vẫn đang chạy.
Trong bối cảnh chuyển đổi số toàn ngành, CNTT ngành điện không chỉ vận hành ổn định hệ thống cũ mà phải đồng thời tích hợp trí tuệ nhân tạo trong dự báo phụ tải, xây dựng nền tảng dữ liệu lớn và bảo vệ an toàn thông tin trước các mối đe dọa mạng ngày càng tinh vi nhắm vào hạ tầng năng lượng quốc gia. Hạ tầng số của EVN đang trở thành xương sống cho cả một hệ sinh thái năng lượng thông minh tích hợp điện tái tạo, lưới điện vi mô… vào một bức tranh dữ liệu thống nhất.
Với bất kỳ ai đang làm việc trong EVN đều hiểu đằng sau mỗi ánh đèn bật sáng, mỗi hóa đơn điện đến đúng tháng, đằng sau mỗi con số chúng ta tin tưởng để ra quyết định, từ mỗi hệ thống phần mềm chúng ta sử dụng hàng ngày, đến mỗi kênh liên lạc chúng ta dựa để xử lý sự cố - đang có những tập thể Cán bộ công nhân viên (CBCNV) CNTT giữ cho tất cả điều đó không sai lệch, không gián đoạn, không bị xâm phạm… trong lặng lẽ.
Và khi mỗi CBCNV trong EVN nhìn thấy những phần vô hình của đồng nghiệp, chúng ta không chỉ hiểu nhau hơn mà thấm nhuần rằng sức mạnh của tổ chức không đến từ một vài vị trí nổi bật, mà được dệt nên từ từng mắt xích đang lặng lẽ làm tốt phần việc của mình. Hiểu lĩnh vực này là một cách để hiểu EVN toàn diện hơn: không chỉ thấy những gì nổi bật, mà còn thấy cả nền móng vô hình đang nâng đỡ tất cả./.
