Từ những vùng nguyên liệu, nhiều phụ nữ Lâm Đồng đang từng bước đưa nông sản địa phương ra khỏi giới hạn của sản phẩm tươi, chuyển sang chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Phía sau quá trình chuyển đổi ấy không chỉ là vốn, công nghệ, sự năng động của người sản xuất mà còn có một yếu tố mang tính nền tảng: nguồn điện ổn định, liên tục, đủ khả năng đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sản xuất và chế biến.
Với chị Lương Thị Yến Vân, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp tổng hợp Vườn nhà Đà Lạt, hành trình khởi nghiệp bắt đầu khá giản dị từ nhu cầu tìm đầu ra cho những sản phẩm nông nghiệp của gia đình. Khi việc kết nối tiêu thụ qua mạng xã hội mang lại hiệu quả, ngày càng nhiều hộ dân tìm đến nhờ hỗ trợ bán hàng, từ đó chị nhận ra rằng nếu chỉ dừng ở việc kết nối thị trường thì khó tạo được một chuỗi sản xuất ổn định, lâu dài.
Năm 2019, chị Vân cùng 7 thành viên thành lập hợp tác xã, từng bước thử nghiệm những loại nông sản có giá trị cao như bí sợi mì, khoai tây tím, lơ san hô, cải xoăn... Tuy nhiên, thị trường nông sản tươi luôn tồn tại một nghịch lý: vùng nguyên liệu có thể tạo ra sản lượng lớn nhưng thời gian bảo quản ngắn, trong khi thị trường lại cần sản phẩm quanh năm và không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý. Khi tiêu thụ chậm, bài toán đặt ra không còn đơn thuần là bán được bao nhiêu rau củ mà là làm thế nào để kéo dài vòng đời của nông sản và chuyển phần giá trị đang nằm trong nguyên liệu thành giá trị của sản phẩm.
Từ yêu cầu đó, Hợp tác xã Vườn nhà Đà Lạt chuyển hướng sang chế biến sâu, đầu tư máy móc và nghiên cứu công nghệ sấy, trong đó có sấy lạnh và sấy thăng hoa nhằm bảo toàn tốt hơn cấu trúc, màu sắc, hương vị của nguyên liệu. Từ những sản phẩm ban đầu, hợp tác xã hiện có hơn 150 mã nông sản tươi và 35 sản phẩm chế biến, trong đó có rau củ sấy lạnh, bột rau củ, trà bồ công anh, sữa chua sấy thăng hoa, sầu riêng sấy thăng hoa, ớt sấy... với 12 sản phẩm đạt OCOP 3 sao.
Quy mô sản xuất hiện nay cho thấy sự thay đổi không chỉ nằm ở số lượng sản phẩm mà ở phương thức tạo giá trị. Mỗi ngày, hợp tác xã tiêu thụ khoảng 3 tấn nông sản tươi, chế biến từ 100–200 kg sản phẩm khô; doanh thu hằng năm khoảng 18 tỷ đồng và tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 40 lao động, với thu nhập từ 8–12 triệu đồng/người/tháng. Cùng với đó là vùng nguyên liệu hữu cơ hơn 1 ha và liên kết với 225 hộ dân trên diện tích gần 30 ha sản xuất theo VietGAP.
với mong muốn nâng giá trị cây thanh long theo hướng xanh và bền vững
Ở một hướng đi khác, chị Nguyễn Hoàng Thư Hương, Giám đốc Hợp tác xã Thanh Long sạch Hòa Lệ, lại lựa chọn cây thanh long làm nền tảng để xây dựng chuỗi giá trị theo hướng xanh và bền vững. Thành lập từ năm 2017, hợp tác xã không chỉ tổ chức sản xuất, thu mua mà còn đầu tư sơ chế, chế biến và phát triển thị trường, đưa thanh long từ một loại trái cây tươi trở thành nguyên liệu cho nhiều dòng sản phẩm như rượu, trà hoa, mứt, thanh long sấy dẻo và sản phẩm sấy thăng hoa.
Điểm đáng chú ý trong mô hình này là tư duy khai thác toàn bộ giá trị của nguyên liệu. Phụ phẩm nông nghiệp được tận dụng để chăn nuôi, làm phân trùn quế, phân hữu cơ và quay trở lại vùng nguyên liệu, qua đó hình thành vòng tuần hoàn thay vì để giá trị bị thất thoát ở từng công đoạn. Hợp tác xã hiện liên kết hơn 200 ha vùng nguyên liệu VietGAP, GlobalGAP, có 17 sản phẩm OCOP, trong đó một sản phẩm đạt 4 sao; sản lượng tiêu thụ khoảng 8.000–12.000 tấn/năm, doanh thu năm 2024 đạt gần 49 tỷ đồng và tạo việc làm thường xuyên cho 60–100 lao động, hơn 80% trong số đó là phụ nữ.
Nhìn vào những con số trên, có thể thấy sự gia tăng giá trị của nông sản không đến từ một yếu tố riêng lẻ mà là kết quả của cả một chuỗi liên kết giữa vùng nguyên liệu, vốn đầu tư, công nghệ, lao động, quản trị và thị trường. Trong chuỗi đó, điện thường là yếu tố ít được nhìn thấy nhất bởi không xuất hiện trong bao bì, không trở thành một thành phần của sản phẩm, nhưng lại hiện diện xuyên suốt trong quá trình biến nguyên liệu thành hàng hóa có giá trị cao hơn.
Khi nông nghiệp chuyển từ sản xuất và bán sản phẩm tươi sang chế biến sâu, yêu cầu đối với nguồn điện cũng thay đổi về chất. Máy sấy, hệ thống sấy thăng hoa, thiết bị sơ chế, dây chuyền đóng gói, kho bảo quản, hệ thống lạnh và nhiều thiết bị phục vụ quản lý sản xuất đều cần nguồn điện ổn định để vận hành theo đúng yêu cầu kỹ thuật. Vì vậy, điện không còn đơn thuần là một loại năng lượng phục vụ sinh hoạt hay vận hành máy móc mà trở thành một bộ phận của chính năng lực sản xuất, bởi một khoản đầu tư vào công nghệ chỉ thực sự tạo ra hiệu quả kinh tế khi thiết bị có thể vận hành ổn định, đúng công suất và đáp ứng được kế hoạch sản xuất.
Theo ông Đặng Thanh Bình, Trưởng Điện lực Đức Trọng cho biết “Ngành điện luôn quan tâm, phối hợp và hỗ trợ các hợp tác xã trong quá trình tổ chức sản xuất, nhất là khi hoạt động sản xuất ngày càng gắn với máy móc, công nghệ và chế biến. Việc bảo đảm nguồn điện ổn định giúp các cơ sở sản xuất chủ động hơn trong vận hành thiết bị, tổ chức sản xuất và nâng cao hiệu quả sử dụng máy móc, qua đó tạo thêm điều kiện để nông sản được chế biến, bảo quản và nâng cao giá trị”.
Điều quan trọng ở đây là giá trị của điện không nằm hết trong lượng điện được tiêu thụ mà nằm ở khả năng kích hoạt những nguồn lực khác của nền kinh tế. Một dây chuyền công nghệ có thể được đầu tư bằng vốn, nhưng nếu không có hạ tầng năng lượng đáp ứng yêu cầu thì vốn đầu tư ấy chưa thể chuyển hóa đầy đủ thành năng lực sản xuất. Ngược lại, khi nguồn điện được bảo đảm, công nghệ có điều kiện vận hành, lao động có công cụ để nâng cao năng suất, nguyên liệu có thêm cơ hội được chế biến và doanh nghiệp, hợp tác xã có thể mở rộng thời gian cũng như không gian tiếp cận thị trường.
Đây cũng là lý do điện có vai trò đặc biệt trong quá trình giảm áp lực tiêu thụ nông sản tươi. Với sản phẩm dễ hư hỏng, thời gian chính là một yếu tố quyết định giá trị. Công nghệ chế biến và bảo quản giúp kéo dài vòng đời sản phẩm, nhưng công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được vận hành trong một hệ thống năng lượng đủ tin cậy. Từ góc độ đó, điện góp phần làm thay đổi mối quan hệ giữa sản xuất và thị trường: nông sản không nhất thiết phải bán ngay sau khi thu hoạch mà có thể được sơ chế, bảo quản, chế biến thành những sản phẩm có thời gian lưu thông dài hơn, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận những thị trường ở xa và giảm sự phụ thuộc vào một thời điểm tiêu thụ nhất định.
Giữ giá trị ở lại vùng nguyên liệu
Sự thay đổi trong phương thức sản xuất còn tạo ra một tác động kinh tế rộng hơn khi nhiều công đoạn có giá trị gia tăng được thực hiện ngay tại địa phương. Nếu nông sản chỉ được bán dưới dạng nguyên liệu thô, phần lớn giá trị kinh tế của các công đoạn chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu và phân phối có thể nằm ngoài vùng sản xuất. Nhưng khi hợp tác xã có đủ năng lực sơ chế, chế biến và phát triển sản phẩm, nhiều tầng giá trị được hình thành ngay tại vùng nguyên liệu, đồng thời tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân địa phương.
Với các mô hình do phụ nữ làm chủ, tác động này càng rõ khi hoạt động sản xuất không chỉ tạo sinh kế cho chính các thành viên hợp tác xã mà còn mở rộng cơ hội việc làm cho nhiều lao động nữ, đồng thời tạo đầu ra ổn định hơn cho các hộ liên kết. Từ một hộ gia đình sản xuất nhỏ, thông qua liên kết hợp tác xã, nguyên liệu được tập hợp thành vùng sản xuất, công nghệ được đưa vào chế biến, sản phẩm được chuẩn hóa và tiếp cận thị trường bằng cả kênh truyền thống lẫn thương mại điện tử.
Theo bà H'Vi Êban, Tỉnh ủy viên, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Lâm Đồng, từ thực tiễn phong trào phụ nữ khởi nghiệp, ngày càng có nhiều phụ nữ mạnh dạn phát triển kinh tế gia đình, thành lập hợp tác xã, xây dựng sản phẩm đặc trưng, tìm kiếm thị trường, đồng thời nâng cao năng lực quản lý, kết nối sản xuất và tiếp cận chuyển đổi số. Giai đoạn 2023–2026, Hội đã hỗ trợ thành lập 16 hợp tác xã và 26 tổ hợp tác do phụ nữ quản lý; toàn tỉnh hiện duy trì 60 hợp tác xã và 111 tổ hợp tác do phụ nữ quản lý, với 338 thành viên nữ, tạo việc làm cho hơn 2.500 lao động nữ.
Định hướng đến năm 2030 tiếp tục hỗ trợ thành lập thêm các hợp tác xã, tổ hợp tác do phụ nữ làm chủ, thúc đẩy sản xuất xanh, kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi số và phát triển sản phẩm OCOP cho thấy yêu cầu về hạ tầng phục vụ sản xuất cũng sẽ ngày càng cao. Khi sản xuất tiến sâu hơn vào chế biến, bảo quản, tự động hóa và thương mại điện tử, nhu cầu về một hệ thống điện ổn định không chỉ tăng theo quy mô mà còn gắn trực tiếp với yêu cầu nâng cao chất lượng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm.
.jpg)
Trong bức tranh ấy, ngành điện không trực tiếp tạo ra trái thanh long, củ khoai hay bó rau, cũng không đứng tên trên những sản phẩm OCOP được đưa ra thị trường, nhưng lại góp phần tạo nên điều kiện để những nguyên liệu ấy đi xa hơn trên hành trình tạo giá trị. Từ nguồn nguyên liệu đến máy móc, từ công nghệ đến lao động, từ nhà xưởng đến thị trường, điện kết nối và duy trì hoạt động của nhiều mắt xích mà người tiêu dùng thường không nhìn thấy.
Giá trị của một dòng điện vì thế không chỉ được đo bằng sản lượng điện cung cấp, mà còn có thể nhìn từ những giá trị kinh tế được tạo ra phía sau nó. Khi nguồn điện ổn định giúp công nghệ vận hành, công nghệ giúp nông sản được chế biến sâu, chế biến sâu giúp kéo dài vòng đời sản phẩm, mở rộng thị trường và tạo thêm việc làm, thì dòng điện đã trở thành một phần của quá trình nâng cao giá trị sản xuất và giữ lại nhiều hơn những giá trị ấy tại địa phương.
Đó chính là ý nghĩa sâu xa của hạ tầng điện trong một nền nông nghiệp đang chuyển từ tư duy sản xuất nguyên liệu sang tư duy kiến tạo giá trị: điện không trực tiếp làm nên sản phẩm cuối cùng, nhưng tạo nền tảng để vốn, công nghệ, lao động và tài nguyên địa phương cùng phát huy hiệu quả, từ đó biến lợi thế nông nghiệp thành năng lực sản xuất và năng lực sản xuất thành giá trị kinh tế bền vững./.
